Waar vind ik de scans van adellijke kwartierstaten?

In 2012 verscheen het boek Adel en heraldiek in de Nederlanden (red.  Redmer Alma, Conrad Gietman en Albert Mensema). Ter gelegenheid daarvan heeft het Historisch Centrum Overijssel scans gemaakt van een groot aantal adellijke kwartierstaten die bewaard worden in de archieven van het Historisch Centrum Overijssel. Deze scans zijn gekoppeld aan de inventarissen op onze archieven-webpagina en daarmee zijn ze voor iedereen toegankelijk.

Heraldiek

In de rijke verzamelingen van het Historisch Centrum Overijssel zijn heel wat wapenafbeeldingen te vinden. De kennis over die wapens noemen we heraldiek. Dat woord is afgeleid van de heraut. Deze functionaris had een grote rol bij de organisatie van de middeleeuwse riddertoernooien. Omdat de deelnemende ridders alleen herkenbaar waren aan hun (familie)wapen – ze waren immers geheel in harnas en helm gekleed – was het van belang dat er personen waren die die wapens kenden. Ook was het zo dat een ridder pas aan een toernooi mocht deelnemen als de juistheid van dat wapen was vastgesteld en dat van de ouders en grootouders van de deelnemer.

Het grootste gedeelte van de nu gedigitaliseerde wapens betreft de kwartierstaten uit het archief van de Ridderschap van Overijssel. Voor de riddermatige edelen was het altijd van belang om een goed overzicht te hebben van zijn voorgeslacht. Op verschillende ogenblikken kon dat van belang zijn. Immers, een riddermatige havezatebezitter moest niet alleen over een havezate of adellijk huis beschikken, dat bovendien nog van voldoende waarde moest zijn, ook zijn adellijke afkomst had hij te bewijzen, alvorens hij kon worden toegelaten tot de Ridderschap. In veel gevallen was dat niet moeilijk, omdat hij van vader of neef over dergelijke informatie kon beschikken. Lastig werd het als de havezatebezitter uit een ander land kwam, dan golden er andere regels.

De kwartierstaten die er nu nog over zijn, betreffen bewijsstukken die overgelegd zijn als er iemand zijn zoon of dochter wou voordragen voor een prebende. Daarmee wordt bedoeld dat de Ridderschap beschikte over heel wat onroerend goed, bossen, landerijen, boerderijen, etcetera, wat natuurlijk geld opbracht. Dat onroerend goed was afkomstig van de bij de hervorming geconfisqueerde kloosters en andere geestelijke instellingen op het platte land. Uit de opbrengsten konden dan weer jaarlijkse uitkeringen worden gedaan aan kinderen van edellieden. Wel moest er dan bewezen worden dat degene die voor zo’n uitkering (prebende) in aanmerking kwam van voldoende adellijke afkomst was. Er moest dus een kwartierstaat worden overgelegd, waaruit bleek dat de ouders en de vier grootouders van adel waren. Dat gebeurde in Overijssel op een vel perkament waarop het wapen van de probant en die van zijn vier grootouders waren afgebeeld. Een commissie uit de Ridderschap moest controleren of alles in orde was. Het grootste probleem was ook in dit geval als een of meerdere voorouders uit het buitenland kwamen.

Behalve deze kwartierstaten bevinden zich in tal van familie- en huisarchieven heraldische afbeeldingen, waaronder ook kwartierstaten. Vaak van Duitse origine, omdat daar de eisen voor het verkrijgen van prebenden nog veel strenger waren. Meestal moest je daar de adeldom niet alleen van je grootouders (4 kwartieren) bewijzen, maar ook van je overgrootouders (8 kwartieren) en niet zelden van je 16 overgrootouders. Het was dus van belang heraldische kennis in de familie te houden en zo kwam er veel in het archief terecht.

Archieven met scans van kwartierstaten

0004.1.1 Ridderschappen in Overijssel
0222 Huis Herinckhave te Fleringen met collectie Von Bönninghausen
0223.1 Huis Oldhagensdorp te Vollenhove
0224.1 Huis Rechteren bij Dalfsen
0226 Huis Vilsteren
0230.1 Familie Van Bevervoorden tot Oldemeule
0237.1 Familie Van Haersolte, tak Haerst, den Doorn en Zuthem
0239 Familie Van Ittersum
0251.1 Familie De Vos van Steenwijk, takken Windesheim, Dikninge en Voorstonden
1447.1 Familie Van Dedem, Huis Den Berg te Dalfsen

Door te klikken op Inventaris en vervolgens op de donkergekleurde vlakjes, kom je vanzelf bij de scans van de kwartierstaten. (De donkergekleurde vlakjes zijn bedoeld om te signaleren dat er één of meerdere scan(s)  is/zijn gekoppeld aan de beschrijvingen van de archiefstukken). Als je op een thumbnail van een scan klikt, opent zich een viewer waarin je kunt inzoomen op de scan. Desgewenst kun je de scan ook downloaden via de knop 'download als jpg' onderin de viewer.