Oudste stuk

Topstuk Oudste Stuk

Het oudste document uit onze collectie dateert uit de 10e eeuw. Het is een beschadigd, gevouwen blad perkament uit een codex.

Codex
Met een codex wordt een gebonden en met de hand geschreven boek uit de middeleeuwen aangeduid.

Prekenverzameling
Het fragment is afkomstig uit de prekenverzameling (homiliarius), die Paulus Diaconus (c. 725 – 799/800) in opdracht van Karel de Grote (747/748-814) heeft samengesteld. De tekst omvat delen van de preken 13, 14 en 15. Gezien de layout in ruime kolommen, de keurig uitgemeten regelafstand en het zeer regelmatige schrift zonder veel doorhalingen lijkt het fragment uit een codex van hoge kwaliteit afkomstig. Het gebruikte lettertype wordt de Karolingische Minuskel genoemd. Helaas is onbekend waar het manuscript is vervaardigd.

Op enig moment is dit kostbare boek toch afgedankt. Naar de redenen kunnen we slechts gissen. Mogelijk was het boek versleten geraakt door intensief gebruik. In de late middeleeuwen gebruikte men het Gotische lettertype en werd de Karolingische Minuskel als ouderwets en moeilijk leesbaar ervaren. Tijdens de Reformatie zijn vele katholieke theologische werken ten onder gegaan.

Gebruikt als omslag
Hoe dit ook zij, dit fragment heeft eeuwenlang gediend als omslag voor twee rekeningen uit 1571 en 1577 van de Ambtman van het Stift Essen.  Deze Ambtman fungeerde als rentmeester over de bezittingen in Salland van het Stift (vrouwenklooster) in het Duitse Essen. Het archief van de Ambtman is in 1860 aangekocht door het Provinciaal Archief van Overijssel.

Dit wil overigens niet zeggen dat de oorspronkelijke codex in Essen is vervaardigd of in bezit was van het Stift. In de 15e en 16e eeuw bestond een levendige handel in perkamenten handschriften voor hergebruik als het koken van boekbinderslijm, als verstevigingsmateriaal in gedrukte boeken of als archiefomslag.

Referentie
Historisch Centrum Overijssel, Toegangsnummer 0453, Collectie Membra Disiecta, catalogusnr. 29.

Hedzer Uulders, 'Two Carolingian Manuscript Fragments at the Historisch Centrum Overijssel, Zwolle' , in: Scriptorium 70, 2016, pp. 311-319, pl. 12-13.