Een familie die eeuwenlang op dezelfde boerderij verbleef, maakt het je een stuk makkelijker dan degenen die regelmatig verhuisden, op een schip voeren, uit het buitenland kwamen of juist buiten de landsgrenzen gingen wonen.

Emigratielijsten

Voor de 19de en 20ste eeuw zijn de bevolkingsregisters een nuttige bron, omdat daarin herkomst of bestemming vermeld staan. Maar er zijn voor speciale groepen migranten nog andere mogelijkheden. Dat geldt bijvoorbeeld voor mensen die vanaf 1840, om zowel godsdienstige als economische redenen, naar een overzeese bestemming emigreerden.

Vanaf 1 januari 1848 was elke gemeente verplicht jaarlijks aan het provinciaal bestuur op te geven welke landverhuizers waren vertrokken. In deze emigratielijsten vindt u gegevens over de achtergrond van de geëmigreerde families:

• naam
• leeftijd
• beroep
• godsdienst en welstand van het gezinshoofd
• de gezinssamenstelling (inclusief meereizende dienstboden)
• reden van vertrek 
• beoogde plaats van vestiging.

Over de periode 1847-1919 zijn deze lijsten in het Historisch Centrum Overijssel te vinden in het:

• Archief van de gouverneur, later de Commissaris van de Koning(in) [toegang 25], inv.nrs. 18250-18255.

De gegevens over de jaren 1848-1908 zijn in getypte lijsten in het kenniscentrum beschikbaar.

Staat met landverhuizers naar Noord-Amerika van de gemeente Haaksbergen, 1850. Herkomst: Archief provinciaal bestuur 1813-1940, inv.nr. 18251.

Klik hier voor de vergroting of klik op de afbeelding.

Verder wordt het onderzoek naar emigranten naar onder meer de Verenigde Staten in de 19de eeuw sterk vereenvoudigd dankzij een lijst met honderden namen van Overijsselse emigranten in de periode 1835-1880, die is vervaardigd door R.P. Swierenga en die ook in het kenniscentrum is in te zien. De 'landverhuizers' zijn alfabetisch op familienaam gerangschikt, met onder meer vermelding van:

• beroep,
• geslacht,
• leeftijd,
• geloof,
• reden van vertrek 
• bestemming.

Het werk van Swierenga is in druk verschenen en ook via het internet raadpleegbaar.

Zoeken op internet

Bij een speurtocht naar emigranten biedt het internet bijzonder goede diensten. Er zijn niet alleen veel websites te vinden met historische informatie over emigranten naar onder meer de Verenigde Staten, Canada, Australië of Zuid-Afrika, maar ook de meest uiteenlopende gegevensbanken zijn online te bekijken. Dat geldt in Amerika bijvoorbeeld voor de passagierslijsten van emigratieschepen, aktes betreffende landuitgifte, archieven van begraafplaatsen en allerlei personeels- en andere administraties.

Mirgratie vóór 1800

Ook vóór de negentiende eeuw was er sprake van migratie. Een lange en gevaarlijke reis naar de overzijde van de oceaan was daarvoor niet nodig. Ook een plaats elders in Nederland of in de Duitse grensgebieden kon het reisdoel zijn. Bij het besluit zich elders te vestigen speelden niet alleen de plaatselijke economische omstandigheden een rol, maar ook de aanwezigheid van sociale netwerken in de nieuwe woonplaats.

Het is voor de genealoog belangrijk te weten dat het merendeel van de Overijsselse migranten al één of meer contacten in de plaats van vestiging zal hebben gehad. Vaak zullen dat familieleden zijn geweest of bekenden uit de plaats van herkomst. Deze contactpersonen zorgden voor de eerste opvang en mogelijk ook voor een arbeidsplaats, zodat de nieuwkomer snel zijn eigen plekje kon vinden.

Het is over het algemeen niet eenvoudig deze vroegere migranten te vinden of te volgen. Je bent vaak afhankelijk van toevallige vermeldingen in trouwboeken, aantekeningen over de herkomst van een persoon in een gerechtelijke akte of over diens vertrek in een lidmatenregister. Niet zelden loopt een genealogisch onderzoek vast, omdat men niet kan vinden waar de gezochte persoon vandaan kwam of waar deze zich vestigde.

Het spreekt bijna vanzelf dat er in Overijssel vanouds veel migratie plaatsgehad heeft van en naar Duitse aangrenzende gebieden. Van een grens was in de dagelijkse praktijk eigenlijk geen sprake: men sprak dezelfde taal en had dezelfde gebruiken. In het Historisch Centrum Overijssel is een ruime collectie aanwezig van microfiches en alfabetische toegangen op dtb-boeken, van voornamelijk hervormde kerken uit het Duitse grensgebied.

Literatuur

1. L. Beelen-Driehuizen en J.H. Kompagnie, Onderzoeksgids landverhuizers, aanwijzingen voor het doen van onderzoek naar emigranten en transmigranten (2e kwart 19e eeuw-1940) (Den Haag 1996).
   
2. Behalve in de publicaties van R.P. Swierenga komt u ook namen van landverhuizers tegen in: P.W. Filby, Passenger and immigration lists index. A guide to published arrivalrecords of about 500.000 passengers who came to the United States and Canada in the 17th, 18th and 19th centuries, 3 dl. (Detroit 1981 + suppl. vols. 1983-1994).
   
3. Een goed overzicht van de geschiedenis van de immigratie in Nederland en de aanwezige bronnen is te vinden in:
   A. Cottaar e.a., Van over de grens. Gids voor lokaal historisch onderzoek naar immigratie in Nederland (Utrecht 1998).
   
4. Zie voor Overijsselaars:
   1. Cor Trompetter, 'De migratie van Twente naar Amsterdam in de zeventiende en achttiende eeuw', in: Tijdschrift voor Sociale Geschiedenis 21 (1995) 145-165;
   2. Jochem Kroes, 'Groepsmigratie: Overijsselse turfgraversfamilies naar de Friese laagveengebieden', in: Jaarboek CBG 47 (1993) 200-248.
      
5. Een goede inleiding op onderzoek in Duitsland geeft:
   J.G.J. van Booma, Genealogisch onderzoek in Duitsland (Den Haag 1987).

(Dit is pagina 5 van 5)