Overlevenden van Sobibor
Tussen 2 maart en 20 juli 1943 arriveerden negentien treinen met 34.313 gedeporteerden vanuit kamp Westerbork in het vernietigingskamp Sobibor. Van hen zijn circa 1.000 mannen en vrouwen niet direct na aankomst vermoord, maar eerst te werk gesteld in Sobibor en kampen in de omgeving. Van hen overleefden uiteindelijk slechts drie mannen en vijftien vrouwen alle gruwelen. Selma Wijnberg en Ursula Stern verbleven langere tijd als dwangarbeidsters in Sobibor, de zestien anderen werden enkele uren na aankomst vanuit Sobibor naar andere kampen doorgezonden.

Op 14 oktober 1943 kwamen de Joodse dwangarbeiders in het kamp in opstand tegen de SS en hun Oekraïense helpers. Ongeveer 300 gevangenen wisten te ontsnappen, van wie er uiteindelijk 47 de oorlog hebben overleefd. Na de opstand heeft de SS geprobeerd alle sporen uit te wissen door het kamp te ontmantelen, alle documentatie te verbranden en het terrein met bomen te beplanten. Al het bewijs moest verdwijnen.

Selma en Chaim Engel- Wijnberg Bron: United States Holocaust Memorial Museum

Het verhaal van Selma
Het handjevol overlevenden van de opstand heeft echter kunnen getuigen hoe de systematische vernietiging zich in Sobibor heeft voltrokken. Onder hen de in Zwolle opgegroeide Selma Wijnberg (1922) en haar Poolse medegevangene en latere echtgenoot Chaim Engel (1916 - 2003).

In Selma, de vrouw die Sobibor overleefde beschrijft journalist, publicist en programmamaker Ad van Liempt het dramatische verhaal van haar onderduik en deportatie, haar verblijf als dwangarbeidster in Sobibor, de opstand en ontsnapping, de onderduik samen met haar man in Polen tot de bevrijding door de Russen in juli 1944, hun terugkeer naar Zwolle, de kille ontvangst in Nederland en hun uiteindelijke emigratie, eerst naar Israël, later naar de Verenigde Staten.

Aangrijpende getuigenissen
Op 22 juni 1946 leggen Selma en Chaim Engel-Wijnberg aangrijpende getuigenissen af tegenover twee rechercheurs van de Commissie Opsporing Oorlogsmisdrijven te Zwolle over wat hen tijdens de oorlogs is overkomen in Sobibor.

Selma vertelt gedetailleerd hoe zij in Sobibor terecht is gekomen en hoe de selecties bij aankomst verliepen. Ze geeft een nauwkeurige beschrijving van de inrichting van het kamp en beschrijft hoe de massamoord in Sobibor werd uitgevoerd. Ook verhaalt zij over de dwangarbeid die ze moest verrichten en de gruwelijkheden waarvan ze getuige was. Tot slot doet ze verslag van de opstand en haar vlucht uit het kamp.

De getuigenis van Chaim is beknopter, maar ook hij geeft details over zijn dwangarbeid en de terreur van de SS tegenover de gevangenen. Zijn verhaal eindigt met een portret van een aantal in Sobibor werkzame SS’ers.

Het Proces-verbaal
Het proces-verbaal van de getuigenis van Chaim en Selma Engel-Wijnberg bevindt zich in het Historisch Centrum Overijssel, Archief Sub-Commissie Opsporing Oorlogsmisdrijven, doos nummer 7. Ook kunt u de getuigenverhalen hier nalezen.

Door: Piet den Otter, Hoofd Informatie en Kennis HCO

Meer Informatie

• De rapportage Sobibor van het Nederlandse Rode kruis
• Voor meer informatie over Selma Engel-Wijnberg: Ad van Liempt, Selma, de vrouw die Sobibor overleefde (Laren 2010).
• Voor meer informatie over het vernietigingskamp Sobibor: Jules Schelvis, Vernietigingskamp Sobibor (Amsterdam 2008).